Szaniawski Stanisław h. Junosza (ok. 1750–1822), starosta małogoski, krajczy koronny.
Był wnukiem Jozafata Szaniawskiego (zob.), i Józefa Scipiona (zob.), synem Konstantego Felicjana (zm. 2 VIII 1787), od r. 1742 star. małogoskiego, od 19 V 1758 szambelana, kawalera Orderu Opatrzności, i Anny ze Scipionów (zob. Szaniawska Anna), bratem ciotecznym Józefa Maksymiliana Ossolińskiego (zob.). Ojciec S-ego był chory psychicznie; pozostawał od r. 1766 w separacji z żoną, która faktycznie dzierżyła starostwo.
Sejm rozbiorowy l. 1773–5 przyznał S-emu prawem emfiteutycznym star. małogoskie z wójtostwem; obejmowało ono także wsie: Cieśle, Leśnica, Skórków oraz młyn Bocheniec. Następny sejm (1776) sprecyzował, że nadanie dotyczyło S-ego i jego żony. W r. 1778 posłował S. na sejm z woj. krakowskiego; kandydatura była uzgodniona przez jego teścia Wojciecha Kluszewskiego (zob.) z królem. Dn. 28 VII 1780 został S. krajczym kor.; z urzędu tego zrezygnował w r. 1786 na rzecz Jana Grodzickiego. Zapewne to S. wstąpił do loży wolnomularskiej «Świątynia Izis», powstałej w Warszawie w r. 1780.
W r. 1781 zawarł S. z matką ugodę, na mocy której (cesja z 12 II t.r.) przy niej pozostawało dożywocie, do niego natomiast należał zarząd star. małogoskim. W porozumieniu z matką i żoną zwrócił się w tym czasie do króla Stanisława Augusta o kuratelę nad ojcem, który był pod opieką swej siostry, Anny z Szaniawskich Ossolińskiej; powołana w tym celu komisja dokonała t.r. ubezwłasnowolnienia ojca, a na jego kuratorów wyznaczyła Jana Piegłowskiego oraz wojewodów: mazowieckiego Andrzeja Mokronowskiego i podlaskiego Józefa Ossolińskiego. Zabiegi Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, którym S. oraz jego matka i żona starali się przeciwdziałać, doprowadziły jednak w r. 1786 do zniesienia kurateli; protestując przeciw temu, S. ogłosił manifest. W wyniku dalszych zabiegów J. M. Ossolińskiego w Wiedniu zajęto dobra ojca S-ego w Galicji; mimo negocjacji kuratorów, z udziałem również przedstawiciela S-ego, cesarz Józef II podtrzymał egzekucję sekwestru na tych dobrach.
S. miał (w r. 1785) w pow. chęcińskim przynoszące 14 tys. złp. dobra Sobków (z pałacem), a także Nidę, Wierzbicę i Karsy oraz otrzymane zapewne po ojcu Staniowice, natomiast w pow. wiślickim: Sędziejowice, Swinary, Oblekoń, Biechów, Krzanów, jedną trzecią Piestrzca, Przedjeziorze i Zajeziorze, Wicieczkę (Wojeczkę?), Wolę Biechowską oraz Wojczę, przynoszącą do 25 tys. złp. Na mocy ugody zawartej w styczniu 1787 J. M. Ossolińskiemu przypadły wsie w Galicji: Wietrzykowice i Strzelce, natomiast S-emu dobra w Koronie z zastrzeżeniem, że rocznie będzie z nich wypłacał 18 tys. złp. ojcu i 16 tys. złp. matce; wchodziły w ich skład Sobków i Korytnica (przynosząca do 13 tys. złp.) oraz dochód ze star. małogoskiego. S. zapewne odziedziczył dobra po zmarłym ojcu, m.in. Chomentów i Jawor w pow. chęcińskim. Dobra S-ego przynosiły ogółem 1 mln złp. (były jednak obciążone długami i powinnościami); na rzecz J. M. Ossolińskiego stracił on 400 tys. złp. Władze austriackie potwierdziły w r. 1795 przywilej S-ego na star. małogoskie, przynoszące wraz z wójtostwem ok. 10 tys. złp.
S. nie brał aktywnego udziału w życiu politycznym, całkowicie pochłaniały go sprawy majątkowe; określano go jako człowieka «niemającego swojego zdania», o «naturze małoczynnej, temperamencie skąpym». W pałacu w Sobkowie 11 VII 1787 gościł śniadaniem wracającego z Kaniowa króla Stanisława Augusta. Dn. 23 V 1791 otrzymał Order Orła Białego. W l. dziewięćdziesiątych XVIII w. zamieszkał w Krakowie. Na rzecz powstania kościuszkowskiego ofiarował 24 III 1794 w Krakowie cztery konie pociągowe do armat. Dn. 1 V 1800 otrzymał austriacki tytuł hrabiowski. T.r. odnowił elewację pałacu w Sobkowie. Star. małogoskie sprzedał 24 VI 1808 Janowi Nepomucenowi Rupniewskiemu. Będąc w Krakowie właścicielem dwóch kamienic, mieszkał w jednej z nich, na rogu ul. Grodzkiej i Senackiej (obecnie Senacka 8); od r. 1820 wynajmował w niej pokoje Senatowi Wolnego M. Krakowa. Bibliotekę odziedziczoną po matce sprzedał na aukcji. Dn. 5 IV 1822 sporządził testament, zapisując po 25 tys. złp. szwagrowi Jackowi Kluszewskiemu (zob.) i kuzynowi Michałowi Bajerowi, a mniejsze sumy przeznaczając m.in. na cele dobroczynne. Po jego śmierci oszacowano majątek na 67 262 złp. S. zmarł 6 IV 1822 w Krakowie, został pochowany obok żony w grobie przy kościele Mariackim. Wg Kazimierza Girtlera «cienki był a długi, głowę miał małą, a czuprynę podgoloną [...] wysoki, zawsze ślicznie po polsku ubrany [...] żył samotnie i cicho, ale bardzo porządnie [...], służba była ubrana po staroświecku, w kurtach z wylotami. Przy nim, jakby żona, nieodstępnie mieszkał Grodzicki, krajczy koronny [...] Oba oni razem jeździli, oba po staropolsku żyli, z rana przesiadywali w kościele, po obiedzie ćwiczyli się w mariasza».
Zawarte w r. 1774 małżeństwo z Anną (zm. ok. 21 II 1821 w Krakowie), córką Wojciecha Kluszewskiego i Teresy z Ogrodzkich (siostry Jacka Ogrodzkiego, zob.), siostrą przyrodnią Jacka Kluszewskiego i Teresy, żony Stanisława Krajewskiego, instygatora kor., zakończyło się rozwodem; żona mieszkała w Krakowie przy ul. Brackiej 258. Małżeństwo było bezdzietne.
Boniecki, X (Kluszewscy); Górzyński S., Arystokracja polska w Galicji, W. 2009 (błędy w geneal.); Kosiński A. A., Przewodnik heraldyczny. Monografie kilkudziesięciu znakomitszych rodzin, spis rodzin senatorskich i tytuły honorowe posiadających, Kr. 1877; Kossakowski, Monografie, III; Łoza, Hist. Orderu Orła Białego; Łoza, Kawalerowie; Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; Niesiecki, VIII; Poczet szlachty galicyjskiej i bukowińskiej, Lw. 1857; Pol. Enc. Szlach., XI; Słown. Geogr. (Małogoszcz, Sobków); Urzędnicy, X; – Filipczak W., Sejm 1778 roku, W. 2000; Jabłoński Z., Dzieje teatru w Krakowie, w latach 1781–1830, Kr. 1980; Katalog zabytków sztuki w Pol., III z. 3 (Sobków); Kosik E., Miasto rządowe Małogoszcz w latach 1795–1869, w: W kasztelańskim Małogoszczu, Kielce 1994 (błędna data śmierci); tenże, Starostwo niegrodowe małogoskie od XV do końca XVIII w., „Studia Hist.” 1976 z. 4 s. 517–24; – Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego, Oprac. M. Lubczyński i in., W. 2005; Girtler K., Opowiadania, Kr. 1971 I, II; Listy Józefa Maksymiliana Ossolińskiego do Ambrożego Grabowskiego, Oprac. B. Horodyski, W. 2006 s. 180–2, 188, 200; Lustracja województwa sandomierskiego 1789, cz. I. Powiaty sandomierski, chęciński, opoczyński i ziemia stężycka, Wyd. H. Madurowicz-Urbańska, Wr. 1965; Naruszewicz A., Diariusz podróży Najjaśniejszego Stanisława Augusta króla polskiego na Ukrainę i bytności w Krakowie aż do powrotu do Warszawy dnia 22 lipca roku 1787, W. 1787; Pamiętnik Filipa Lichockiego prezydenta krakowskiego z 1794, w: Pamiętniki z osiemnastego wieku, P. 1862 II 53; Vol. leg., VIII; – AGAD: Mater. geneal. W. Wielądka; B. Czart.: rkp. 698 s. 1057, 1073, 1077, rkp. 700 s. 917, 921, 925, rkp. 736 s. 767, 773–4, rkp. 928 s. 527, 529, rkp. 930 s. 963, 985, rkp. 968, 700; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: sygn. 2752; B. Ossol.: sygn. 11672/II; Paraf. rzymskokatol. p. wezw. NMP w Kr.: Akta kościoła i jego instytucji, vol. I fasc. 8 nr 19, 22.
Adam Danilczyk